Parametr voice onset time w mowie wielojęzycznej na podstawie badań produkcji i percepcji

Abstract

W obliczu faktu, że większość populacji świata posługuje się co najmniej dwoma językami (Grosjean, 2024), wielojęzyczność stała się raczej normą niż wyjątkiem. Z tego względu kluczowe wydaje się zbadanie, w jaki sposób współistniejące systemy językowe wchodzą ze sobą w interakcje w ramach rozwijającego się repertuaru językowego. Parametr voice onset time (VOT) stanowi jeden z podstawowych parametrów akustycznych wykorzystywanych do badania wpływów międzyjęzykowych podczas akwizycji spółgłosek zwartych (np. Amengual, 2021; Llama & Lopez-Morelos, 2016; Sypiańska, 2017; Wrembel, 2015). Jednakże obecny stan wiedzy na temat przejawów wpływów międzyjęzykowych (ang. cross-linguistic influence, CLI) w repertuarze trójjęzycznym wciąż ograniczony jest kilkoma lukami empirycznymi. Przede wszystkim, wcześniejsze badania nad akwizycją trzeciego języka (L3) koncentrowały się przeważnie na spółgłoskach bezdźwięcznych, mimo rosnącej liczby dowodów na asymetrię między obiema seriami dźwięczności, w której to spółgłoski dźwięczne wykazują znacznie większą podatność na wariancję fonetyczną oraz nienatywny CLI (np. Gabriel i in., 2018; Geiss i in., 2022; Zhang i in., 2023). Ponadto, brakuje badań wzdłużnych, które uchwyciłyby restrukturyzację systemów fonetycznych w czasie, a obszar percepcji spółgłosek zwartych w kontekście wielojęzycznym pozostaje słabo zbadany (J. Liu i in., 2019; Z. Liu, 2016). Co więcej, większość analiz wciąż opiera się na wysoce kontrolowanej mowie czytanej kosztem spontanicznej produkcji, która jest bardziej trafna ekologicznie. Aby wypełnić te luki, w niniejszej rozprawie doktorskiej zastosowano podejście holistyczne do badania akwizycji spółgłosek zwartych w całym repertuarze językowym osób wielojęzycznych (L1 polski, L2 angielski i L3 norweski). Celem pracy było zbadanie zarówno produkcji, jak i percepcji mowy we wszystkich trzech miejscach artykulacji (wargowym, przedniojęzykowym i tylnojęzykowym) w obu seriach dźwięczności w ramach trzech powiązanych ze sobą publikacji. Publikacja 1 (Cal & Wrembel, 2025) śledziła rozwój produkcji VOT w ujęciu podłużnym podczas pierwszego roku nauki L3, ustalając, czy początkujący uczący się utrzymują odrębne, specyficzne dla danego języka kategorie, czy też doświadczają progresywnego i regresywnego CLI. Wyniki wykazały, że produkcja VOT u osób wielojęzycznych przebiega różnie w każdym z trzech języków. Niemniej jednak, jej rozwój w ujęciu czasowym ma charakter dynamiczny i podlega oddziaływaniom międzyjęzykowym, wpływając odmiennie na obie serie dźwięczności spółgłosek zwartych. Publikacja 2 (Cal, 2026a) badała percepcję wielojęzyczną, oceniając, jak CLI wpływa na lokalizację granic kategorii percepcyjnych między dźwięcznymi i bezdźwięcznymi spółgłoskami zwartymi. Wyniki dowiodły, że osoby wielojęzyczne doświadczają CLI również w percepcji, lecz jego kierunkowość oraz skala zależą od miejsca artykulacji. Zwarte spółgłoski wargowe ulegały wpływowi inicjowanemu przez L1, w zwartych spółgłoskach przedniojęzykowych zachowano odrębne systemy percepcyjne, natomiast zwarte spółgłoski tylnojęzykowe wykazały wspólną kategorię percepcyjną uwarunkowaną przez L3. Publikacja 3 (Cal, 2026b) porównywała realizacje VOT w mowie czytanej i spontanicznej, oceniając jednocześnie rolę czynników pozajęzykowych. Badanie ujawniło obecność niefacylitatywnego CLI w L2 angielskim. Ponadto wskazało na asymetryczne zachowanie dwóch serii dźwięczności, pokazując, że seria dźwięczna jest bardziej podatna na CLI niż bezdźwięczna. Odnotowano również większą wariancję w mowie spontanicznej. W pracy zintegrowano kluczowe czynniki pozajęzykowe, takie jak poziom biegłości, częstotliwość użycia oraz ekspozycja na język, aby zobrazować dynamikę CLI w wielojęzycznych systemach fonologicznych. Podsumowując, wnioski z niniejszego projektu doktorskiego wnoszą nowatorski wkład w badania nad wielojęzyczną akwizycją mowy, oferując holistyczną i wyczerpującą analizę akwizycji spółgłosek zwartych w ramach jednego repertuaru językowego.

With the majority of the world’s population speaking two or more languages (Grosjean, 2024), multilingualism has become a norm rather than exception. Thus, it seems vital to explore how, in expanding linguistic repertoire, co-existing language systems interact. Voice onset time (VOT) has served as one of the primary acoustic metrics to examine cross-linguistic interactions during stop consonant acquisition (e.g., Amengual, 2021; Llama & Lopez- Morelos, 2016; Sypiańska, 2017; Wrembel, 2015). However, current understanding of how cross-linguistic influence (CLI) manifests across a trilingual repertoire remains limited by several empirical gaps. First of all, prior L3 acquisition studies have focused overwhelmingly on voiceless stops, despite growing evidence of an asymmetry between voicing series, where voiced stops show markedly higher susceptibility to phonetic variation and non-target-like CLI (e.g., Gabriel et al., 2018; Geiss et al., 2022; Zhang et al., 2023). Additionally, longitudinal data capturing how phonetic systems restructure over time are scarce and the area of stop perception across multilingual categories remains underexplored (J. Liu et al., 2019; Z. Liu, 2016). Moreover, the majority of investigations continues to rely on more controlled read speech at the expense of spontaneous, ecologically valid production. To address these gaps, this PhD dissertation adopted a holistic approach to investigate the acquisition of stop consonants across the speakers' entire linguistic repertoire (L1 Polish, L2 English, and L3 Norwegian). The thesis aimed to examine both production and perception across all three places of articulation (bilabial, coronal, and velar) in both voicing series through three interconnected publications. Publication 1 (Cal & Wrembel, 2025) tracked the longitudinal development of VOT production during the first year of L3 learning, determining whether novice learners maintain separate language-specific categories or experience progressive and regressive CLI. The results showed that VOT production in multilinguals follows distinct patterns across the three languages. However, its longitudinal development is dynamic and influenced by cross- linguistic interactions, affecting the two voicing series of stops differently. Publication 2 (Cal, 2026a) investigated multilingual perception, assessing how CLI affects perceptual category boundary locations between voiced and voiceless stops. The findings demonstrated that multilingual speakers also experience CLI in perception, but that its directionality and magnitude depend on place of articulation. Bilabial stops underwent L1-induced CLI, coronal stops maintained separate perceptual systems, and velar stops exhibited an L3-driven merged category. Publication 3 (Cal, 2026b) compared VOT realisations across read speech and spontaneous speech, while also evaluating the role of extralinguistic factors. The study revealed non-facilitative CLI in L2 English. What is more it pointed to the asymmetrical behaviour of the two voicing series of stops, showing that the voiced series is more vulnerable to CLI than the voiceless one. It also attested more variability in spontaneous speech. The research integrated key extralinguistic factors, such as proficiency, frequency of use, and exposure to map the dynamics of CLI in multilingual phonological systems. All in all, the findings of the present PhD project provide new insights into research on multilingual speech acquisition by offering a holistic and comprehensive analysis of stop acquisition in a single linguistic repertoire.