AMUR Repository

Communities & Collections Help Add to Repository

Recent Submissions

Access status: Open Access ,
Biologiczne, społeczne i kulturowe uwarunkowania ludzkiego poznania. Studium kognitywistyczne
(2026) Dixa, Marta; Łastowski, Krzysztof. Promotor
Celem pracy jest ukazanie biologicznych, społecznych, kulturowych oraz poznawczych uwarunkowań współkształtujących rozwój gatunku ludzkiego w perspektywie historycznej i współczesnej. Wychodzę z perspektywy poznawczej, rozumianej jako rama analityczna umożliwiająca badanie relacji między strukturą poznawczą człowieka a przemianami jego ewolucji i rozwoju cywilizacyjnego. Punktem wyjścia jest odwołanie się do klasycznych ujęć archeologicznych i historycznych (od epoki kamienia do średniowiecza), które prowadzą do wyodrębnienia trzech czynników: biologicznego, społecznego i kulturowego. Model trójczynnikowy [3F] okazuje się adekwatny do opisu długiego trwania ludzkich społeczności, lecz nie wyjaśnia w pełni przemian nowożytnych i współczesnych, w których coraz wyraźniej ujawnia się znaczenie procesów poznawczych. W związku z tym proponuję jego rozwinięcie do postaci modelu czteroczynnikowego [4F]. Model [4F] obejmuje czynnik biologiczny [B], społeczny [S], kulturowy [K] oraz poznawczy [P], rozumiane jako agregaty określonych elementów składowych. Wprowadzenie czynnika poznawczego jako odrębnego wymiaru systemowego pozwala uchwycić jego udział w organizowaniu relacji między pozostałymi czynnikami oraz w kształtowaniu kierunku przemian cywilizacyjnych. W celu uzasadnienia tego stanowiska analizuję powiązania czynnika poznawczego z trzema pozostałymi. Punktem wyjścia jest określenie ich statusu, co umożliwia następnie ukazanie wzajemnych relacji w ujęciu modelowym. W pracy przedstawiam dziesięć powiązań międzyczynnikowych, obejmujących sześć ujęć dualnych oraz cztery triadyczne. W zakresie relacji dwuczynnikowych omawiam: relacje [B–S] w ujęciu socjobiologicznym Edwarda O. Wilsona; relacje [S–K] w socjologii figuracyjnej Norberta Eliasa oraz koncepcji „międzyludzkiego” Witolda Gombrowicza; relacje [K–P] w teorii memetycznej Richarda Dawkinsa; relacje [P–B] w operacyjnym ujęciu myślenia Alana Turinga; relacje [B–K] w teorii altruizmu odwzajemnionego Roberta Triversa oraz relacje [S–P] w koncepcji inteligencji społecznej Nicholasa Humphrey’a. Ujęcia triadyczne analizuję na przykładzie konstrukcji i dziedziczenia niszy kulturowej Kevina Lalanda [B–S–K], teorii intencjonalności współdzielonej Michaela Tomasello [S–K–P], koncepcji gregoriańskiej Daniela Dennetta [K–P–B] oraz ewolucyjnej teorii samotności Johna Cacioppo [P–B–S]. Przeprowadzone analizy prowadzą do wniosku, że we współczesnym rozumieniu rozwoju cywilizacji szczególne znaczenie zyskuje czynnik poznawczy. Nie tylko uczestniczy on w kształtowaniu historii ludzkich społeczeństw, lecz również współdecyduje o tempie i kierunku przemian cywilizacyjnych. Jego rosnący wpływ znajduje wyraz w procesach charakterystycznych dla antropocenu, w których działalność poznawcza człowieka coraz silniej oddziałuje na biologiczne, społeczne i kulturowe warunki funkcjonowania cywilizacji. This dissertation aims to show the biological, social, cultural, and cognitive determinants that together shape the development of the human species from both historical and contemporary perspectives. It adopts a cognitive perspective understood as an analytical framework for examining the relationship between the cognitive structure of human beings and the processes of their evolutionary and civilizational development. The study begins with an examination of classical archaeological and historical approaches spanning the period from the Stone Age to the Middle Ages. This examination leads to the identification of three fundamental factors: biological, social, and cultural. The resulting three-factor model [3F] provides an adequate framework for describing the long-term development of human societies; however, it does not fully account for the transformations characteristic of the modern and contemporary world, in which cognitive processes have become increasingly significant. To address this limitation, I propose extending the model into a four-factor framework [4F]. The [4F] model comprises the biological [B], social [S], cultural [K], and cognitive [P] factors, each understood as a set of specific elements. Introducing the cognitive factor as a distinct dimension of the model makes it possible to explain how it organizes the relationships between the other factors and influences the direction of civilizational change. To substantiate this position, I analyse the relationships between the cognitive factor and the other three factors. I begin by defining the status of each factor, which provides the basis for examining their interrelationships within the proposed model. The dissertation presents ten inter-factor relationships, comprising six involving two factors and four involving three factors. Within the two-factor framework, I examine the [B–S] relationship through Edward O. Wilson's sociobiology; the [S–K] relationship through Norbert Elias's figurational sociology and Witold Gombrowicz's concept of the interhuman; the [K–P] relationship through Richard Dawkins's memetic theory; the [P–B] relationship through Alan Turing's operational approach to thinking; the [B–K] relationship through Robert Trivers's theory of reciprocal altruism; and the [S–P] relationship through Nicholas Humphrey's concept of social intelligence. The three-factor relationships are examined through Kevin Laland's theory of cultural niche construction and ecological inheritance [B–S–K], Michael Tomasello's theory of shared intentionality [S–K–P], Daniel Dennett's concept of Gregorian creatures [K–P–B], and John Cacioppo's evolutionary theory of loneliness [P–B–S]. The analyses lead to the conclusion that, in contemporary interpretations of civilizational development, the cognitive factor assumes particular importance. It not only contributes to shaping the history of human societies but also co-determines the pace and direction of civilizational transformations. Its growing influence is especially evident in the processes characteristic of the Anthropocene, in which human cognitive activity increasingly affects the biological, social, and cultural conditions of civilization.
Access status: Open Access ,
The portrayal of the Osaka dialect and its speakers in contemporary Japanese prose: challenging or perpetuating linguistic stereotypes? (AAM)
(Univeristy of Toronto Press, 2025-07-15) Jaśkiewicz, Hanna
The representation of dialects in fictional texts often reflects real language attitudes and ideologies towards non-standard varieties (Hodson 2012). This paper focuses on the representation of the Osaka dialect in contemporary Japanese literature. It is based on a qualitative analysis of ten Japanese prose texts, written between 1980 and 2023. First, it was determined how the overall image of the Osaka dialect is created within the text through the narration, stylistic devices and metalinguistic comments. Next, the characterization of fictional dialect speakers was examined with particular attention to socio-demographic factors, such as their place of origin, social class, age and gender. Given Eckert’s (2008) claim that linguistic variants are context-dependent rather than tied to fixed social categories, the indexical field framework was used to examine the situational use of the Osaka dialect. The study determined that the traditional stereotypes highlighted by Kinsui (2003) are no longer dominant, due to the fact Osaka dialect is not associated with any particular social group, and its use can imply different social meanings depending on the situation. Nevertheless, these representations are still firmly rooted in existing linguistic ideologies, such as the standard language ideology.
Access status: Restricted ,
"Na ciągniku zrywkowym (...) pisałam szybko posta" Cyfrowy aktywizm w perspektywie teorii praktyk społecznych
(2026) Jęcz, Jan; Krajewski, Marek. Promotor
Niniejsza praca jest rezultatem projektu badawczego mającego na celu zgłębienie kwestii aktywizmu cyfrowego z perspektywy teorii praktyk społecznych, ze szczególnym uwzględnieniem działań na rzecz klimatu. Za podjęciem go stały trzy przyczyny. Pierwsza z nich miała charakter osobisty: od lat jestem aktywny w internecie na obrzeżach kręgów aktywistów, obserwując ich codzienne praktyki. Dzięki temu projektowi badawczemu chciałem nie tylko lepiej je zrozumieć, ale też stworzyć lustro, w którym aktywiści mogliby się przejrzeć. Drugim powodem było niezadowolenie poziomem debaty publicznej w Polsce na temat zjawiska w Polsce, zdominowały uproszczenia i kontrowersyjne, bezkrytycznie używane terminy, takie jak slaktywizm i kliktywizm. Trzecim powodem była chęć popularyzowania teorii praktyk społecznych. Zainteresowałem się tym nurtem socjologii podczas pisania pracy magisterskiej. Świadomy wciąż niskiej popularności w polskiej socjologii teorii takich autorów jak Theodore Schatzki, Elizabeth Shove, Andreas Reckwitz i Davide Nicolini, potraktowałem tę pracę jako próbę napisania wprowadzenia do reprezentowanego przez nich podejścia badawczego. This work is the result of a research project aimed at exploring the issue of digital activism from the perspective of theories of social practices, with a particular focus on climate action. There were three reasons for undertaking this project. The first reason was personal: for years, I have been active on the internet on the fringes of activist circles, observing their daily practices. With this research project, I wanted not only to better understand their practices myself, but also to create a mirror in which activists could see themselves. The second reason was dissatisfaction with the level of public debate on the phenomenon in Poland, which has become dominated by many simplifications and controversial, uncritically used terms, such as slacktivism and clicktivism. The third reason was the desire to contribute to the popularization of theories of social practices. I developed an interest in this branch of sociology while writing my master's thesis. Aware of the still low popularity of the theories of authors such as Theodore Schatzki, Elizabeth Shove, Andreas Reckwitz, and Davide Nicolini in Polish sociology, I treated this work as an attempt to write an introduction to the research approach they represent.
Access status: Open Access ,
The European Union as a global market-shaping power. The historical evolution of the EU’s market-oriented reforms and competition policy
(WNPiD UAM, 2022) Szymanowski, Rafał
How did Europe, once seen as a bureaucratic obstacle to free markets, become one of the world's most powerful defenders of competition, while the United States, the birthplace of modern antitrust law, increasingly struggled with the market dominance of corporate giants? This chapter explores this striking transatlantic reversal by tracing the historical evolution of the European Union as a global market-shaping power. It argues that the distinctive feature of European economic integration has never been liberalisation alone, but rather the deliberate combination of market opening with supranational regulation. From the European Coal and Steel Community to the Single Market revolution of the 1980s and the emergence of the Brussels Effect, the EU has progressively developed the institutional capacity to shape markets, constrain corporate power and influence business practices far beyond its borders. By contrasting European competition policy with its American counterpart, the chapter demonstrates how different political and institutional choices have produced divergent approaches to economic governance. Yet the European model now faces a fundamental dilemma. As digitalisation, China's economic rise, Brexit and the COVID-19 pandemic intensify pressures for industrial protection and strategic autonomy, the EU's long-standing commitment to open and competitive markets is increasingly challenged by calls to nurture European champions. The chapter concludes by asking whether the EU can reconcile its traditional role as a guardian of competition with its emerging ambitions as a geopolitical and industrial power.
Access status: Open Access ,
Percepcja i ciało. Rozszerzony model percepcji w fenomenologii i kognitywistyce
(Wydawnictwo Nauk Społecznych i Humanistycznych UAM, 2024-10) Przybylski, Łukasz
Rozprawa […] wpisuje się w aktualny w filozofii umysłu i kognitywistyce nurt ucieleśnienia […] Autor prowadzi w niej dyskusję z dzisiejszymi ujęciami filozofów i kognitywistów o proweniencji fenomenologicznej, wykorzystując aktualną wiedzę z nauk biologicznych, neurokognitywistyki, psychologii i innych dyscyplin kognitywnych, także medycznych, jak neurologia czy psychiatria. W prowadzonych w tak szerokim kontekście badaniach Autor wykazał znakomitą erudycję i dojrzałą świadomość metodologiczną, przejawiającą się w próbie dostarczenia już zunifikowanej teoretycznie koncepcji percepcji ucieleśnionej.